Katowice kojarzą się z nowoczesną architekturą, biurowcami i przemysłową przeszłością. Jednak w całym mieście znajduje się wiele cennych zabytków. Od neogotyckich kościołów, przez modernistyczne wille, po unikatowe osiedla robotnicze. Zabytki w Katowicach to świadectwo dynamicznego rozwoju miasta od XIX wieku po współczesność. Przedstawiamy najważniejsze i najbardziej charakterystyczne obiekty historyczne.

Nikiszowiec – perła śląskiej architektury robotniczej

Jednym z najbardziej znanych i rozpoznawalnych zabytków w Katowicach jest osiedle Nikiszowiec, zbudowane w latach 1908–1918 dla pracowników kopalni „Giesche”. Zaprojektowane przez Emila i Georga Zillmannów, stanowi unikatowy przykład planowego zespołu urbanistycznego. Nikiszowiec wyróżniają ceglane elewacje, wewnętrzne dziedzińce, arkady, okna z czerwonymi framugami oraz spójna zabudowa. Na jego terenie znajduje się zabytkowy kościół św. Anny, dawna pralnia, szkoła i sklepy robotnicze. Dziś osiedle pełni również funkcję turystyczną – działa tu Muzeum Historii Katowic (oddział dzielnicowy) oraz odbywają się wydarzenia artystyczne i jarmarki.

Giszowiec – domy ogrody i przedmieście marzeń

Tuż obok Nikiszowca znajduje się inne osiedle robotnicze. Giszowiec, zbudowany nieco wcześniej, w latach 1906–1907. W przeciwieństwie do zwartego układu ceglanego Nikiszowca, Giszowiec zaprojektowano jako „miasto-ogród”, z domami jednorodzinnymi, ogrodami i alejami. Zabytki w Katowicach w tej części miasta obejmują oryginalne domy urzędnicze, budynek dawnej karczmy (dziś filia muzeum), park z altaną, a także układ urbanistyczny, który mimo zniszczeń i rozbudowy zachował pierwotny charakter. Spacerując po Giszowcu, można poczuć atmosferę przedwojennego Śląska.

Śródmieście – kamienice, wille i secesja

Zabytki w Katowicach koncentrują się również w śródmieściu. Miasto, które uzyskało prawa miejskie dopiero w 1865 roku, rozwijało się błyskawicznie. Świadectwem tego są secesyjne i modernistyczne kamienice przy ul. Warszawskiej, Mickiewicza, Sienkiewicza, Stawowej i Mariackiej.

Wśród szczególnie cennych obiektów znajduje się:

• Pałac Goldsteinów przy pl. Wolności – klasycystyczna willa z XIX wieku, obecnie siedziba Urzędu Stanu Cywilnego.

• Gmach Urzędu Wojewódzkiego i Sejmu Śląskiego – monumentalny przykład modernizmu z lat 20., największy budynek administracyjny II RP.

• Dom Oświatowy Biblioteki Śląskiej – modernistyczny budynek w stylu Bauhausu.

Katowickie śródmieście to nie tylko architektura użytkowa, ale też kościoły: neogotycka katedra Chrystusa Króla, kościół Mariacki czy ewangelicki kościół Zmartwychwstania Pańskiego.

Zabytki przemysłowe – szyb Wilson, wieże wyciągowe, hale

Ważną częścią dziedzictwa miasta są obiekty poprzemysłowe, które dziś często pełnią nowe funkcje. Przykładem jest Szyb Wilson, dawny szyb kopalni „Wieczorek”, przekształcony w galerię sztuki i przestrzeń kultury. To jeden z największych tego typu obiektów w Polsce. W dzielnicach takich jak Dąb, Załęże czy Bogucice można jeszcze zobaczyć zabytkowe wieże wyciągowe, maszyny parowe i budynki łaźni. Choć wiele z nich czeka na rewitalizację, nadal są cennym śladem przemysłowego dziedzictwa Katowic.

Nowoczesne zabytki – modernizm i brutalizm z XX wieku

W Katowicach warto zwrócić uwagę również na tzw. młodsze zabytki, obiekty z lat 50., 60. i 70., które stają się coraz częściej przedmiotem ochrony konserwatorskiej. Należą do nich m.in.:

• Superjednostka – monumentalny blok mieszkalny przy al. Korfantego, wpisany do rejestru zabytków.

• Spodek – ikoniczna hala widowiskowo-sportowa z 1971 roku, przykład brutalizmu i modernizmu strukturalnego.

• Osiedle Gwiazdy i Kukurydze – modernistyczne wieżowce zaprojektowane przez Buszkę i Frantę, unikalne w skali Polski.

Te obiekty pokazują, że zabytki w Katowicach to nie tylko XIX wiek, ale także dziedzictwo powojennej architektury, które dziś zyskuje na znaczeniu.

Zabytki w dzielnicach – lokalna historia Katowic

Zabytki rozproszone są również w dzielnicach. W Ligocie znajdziemy willowe osiedla lekarzy i profesorów, w Dąbrówce Małej, drewniany kościół św. Antoniego z XVIII wieku, a w Załężu, budynki kolejowe i przemysłowe z końca XIX wieku. Każda dzielnica ma swoje „małe zabytki”, kapliczki, tablice pamiątkowe, zabudowę kolonijną czy fragmenty dawnych fabryk. Dla mieszkańców takich rejonów jak Osiedle Tysiąclecia, zabytki są często „na wyciągnięcie ręki”. Wystarczy wybrać się na spacer w stronę Parku Śląskiego, Nikiszowca lub w stronę centrum. Lokalne wiadomości i wydarzenia związane z dziedzictwem są publikowane m.in. na stronie katowicetysiaclecia.pl.

Zabytki w Katowicach to zróżnicowany krajobraz architektoniczny. Od osiedli robotniczych, przez secesję i modernizm, aż po obiekty poprzemysłowe. Pokazują, jak bardzo miasto się zmieniało, ale też jak dużo z historii udało się zachować. Spacer po Katowicach może być podróżą przez epoki, wystarczy wiedzieć, gdzie patrzeć.